วิธีการวัดและประเมินผล: แบบฝึกคำนวณ การถามตอบปากเปล่า
PPT (จะเผยแพร่ภายหลัง)
ความรู้พื้นฐานจากบทที่ 2 ของคู่มือครูหน่วยนี้ ใช้ร่วมกับสื่อการสอนแบบโต้ตอบด้านล่างในชั้นเรียน

โมดูล m = d/z คืออัตราส่วนระหว่างเส้นผ่านศูนย์กลางวงกลมพิตช์ของเฟือง (d) กับจำนวนฟัน (z)
ยิ่งโมดูลใหญ่และฟันเฟืองหนา เฟืองก็ยิ่งรับภาระได้มาก
เฟืองที่จะขบกันได้อย่างถูกต้องต้องมีโมดูลเท่ากัน โมดูลมีหน่วยเป็นมิลลิเมตร (mm)
ตัวอย่าง: เฟือง 30 ฟัน โมดูล 1 → m = 1 = (30 mm / 30 ฟัน) ดังนั้นเฟือง 30 ฟัน โมดูล 1 มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 30 mm
เฟืองพลาสติกที่หาซื้อได้ง่ายทางออนไลน์มักมีโมดูลเพียง 0.5 (m = 0.5) เมื่อจำนวนฟันเท่ากัน เฟืองจะมีขนาดเล็กกว่า และรับภาระได้ไม่เพียงพอ
ตัวอย่าง: เฟือง 30 ฟัน โมดูล 0.5 → m = 0.5 = (15 mm / 30 ฟัน) ดังนั้นเฟือง 30 ฟัน โมดูล 0.5 มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 15 mm
ใบพัดของกังหันลมต้องรับแรงบิดมหาศาลขณะหมุน และแรงบิดนี้ก็ส่งผ่านไปยังกล่องเฟืองด้วย ดังนั้นกล่องเฟืองในชุดสื่อการสอนกังหันลมควรใช้เฟืองโมดูลมากกว่า 0.5 ขึ้นไป โดยเฉพาะเมื่อรัศมีใบพัดยิ่งยาว แรงบิดที่ต้องรับก็ยิ่งมาก โมดูลของกล่องเฟืองก็ยิ่งต้องใหญ่ขึ้น
ชุดกังหันลมขนาดเล็ก MiniWind มีรัศมีใบพัดเพียง 15 เซนติเมตร แต่ใช้ชุดเฟืองโมดูล 1 ซึ่งนอกจากจะรับแรงบิดได้มากกว่าแล้ว หากประกอบชุดเฟืองคลาดเคลื่อนเล็กน้อย โมดูลที่ใหญ่ก็ยังเผื่อระยะคลอนไว้ได้ เฟืองจึงไม่ติดขัดจนขับกันไม่ได้
เฟืองมีหลายชนิดมาก เพื่อให้กระชับ อาจแบ่งคร่าว ๆ ได้เป็นสองกลุ่ม คือเฟืองเพลาขนานและเฟืองเพลาตัดกัน
เฟืองเพลาขนานแบ่งได้คร่าว ๆ เป็นเฟืองตรง เฟืองสะพาน เฟืองวงแหวน (เฟืองใน) และเฟืองเฉียง

เฟืองเพลาตัดกันใช้เปลี่ยนทิศทางของเพลาส่งกำลัง โดยทั่วไปเปลี่ยนทิศ 90 องศา ที่พบบ่อยที่สุดคือเฟืองดอกจอก (Bevel Gear) และเฟืองตัวหนอน (Worm Drive)

ชุดเฟืองใช้เปลี่ยนความเร็วรอบ เปลี่ยนแรงบิด หรือเปลี่ยนทิศทางการส่งกำลังได้
ตอนนี้เราจะออกแบบชุดเฟืองที่เพิ่มความเร็วรอบเป็น 9 เท่า โดยใช้เฟืองตรงซึ่งง่ายที่สุดเป็นตัวอย่าง
ถ้าเฟืองใหญ่มี 90 ฟัน และเฟืองเล็กมี 10 ฟัน เมื่อเฟืองใหญ่หมุน 1 รอบ จะขบผ่านเฟืองเล็กไป 90 ฟัน เฟืองเล็กจึงต้องหมุน 9 รอบ
แบบนี้เพิ่มความเร็วรอบได้ 9 เท่าจริง แต่เฟืองใหญ่ 90 ฟันมีขนาดใหญ่เกินไป สำหรับกังหันลมแล้วจะไปขวางการไหลของอากาศ ทำให้ประสิทธิภาพของใบพัดลดลงมาก
ความเร็วรอบ = เฟืองใหญ่ 90 ฟัน / เฟืองเล็ก 10 ฟัน = 9 เท่า
เฟืองใหญ่ 30 ฟันกับเฟืองเล็ก 10 ฟัน เพิ่มความเร็วรอบได้เพียง 3 เท่า
จากนั้นยึดเฟืองเล็ก 10 ฟันเข้ากับเฟืองใหญ่ 30 ฟันอีกตัวให้หมุนไปด้วยกัน แล้วให้เฟืองใหญ่ 30 ฟันตัวนี้ขบกับเฟืองเล็ก 10 ฟันอีกตัว ความเร็วรอบจะเพิ่มขึ้นอีก 3 เท่า
รวมแล้วความเร็วรอบเพิ่มขึ้น 3 × 3 = 9 เท่า
ความเร็วรอบ = (เฟืองใหญ่ 30 ฟัน / เฟืองเล็ก 10 ฟัน) × (เฟืองใหญ่ 30 ฟัน / เฟืองเล็ก 10 ฟัน) = 9 เท่า
ข้อดีของแบบที่ 2 คือประหยัดพื้นที่ได้มาก แต่ข้อเสียคือต้องใช้เพลา 3 เพลา เทียบกับแบบที่ 1 ที่ใช้เพียง 2 เพลา จึงมีแรงเสียดทานที่เพลาเพิ่มขึ้น
เมื่อเพิ่มอัตราทดเฟือง ความเร็วรอบย่อมเพิ่มขึ้น แต่แรงบิดจะลดลง ชุดเฟืองในภาพด้านล่างมีอัตราทด 2:1 และ 3:1
ตุ้มน้ำหนัก W ผูกเชือกเส้นเล็กพันรอบเพลาของเฟืองใหญ่และเคลื่อนลงเป็นระยะ d แทนแรงบิดที่กังหันลมสร้างขึ้น เมื่อเปรียบเทียบชุดเฟือง 2:1 กับ 3:1 จะเห็นชัดว่าชุดเฟือง 2:1 ดึงวัตถุที่หนักไม่เกิน W/2 ให้ลอยขึ้นได้ 2d ผ่านเชือกที่พันรอบเพลาเฟืองเล็ก ส่วนชุดเฟือง 3:1 ดึงวัตถุที่หนักไม่เกิน W/3 ให้ลอยขึ้นได้ 3d
การที่เฟืองเล็กดึงวัตถุขึ้นเปรียบเหมือนการขับเครื่องกำเนิดไฟฟ้าให้ผลิตพลังงานไฟฟ้า ชุดเฟือง 3:1 ดึงวัตถุขึ้นได้ 3d แสดงว่าอัตราทดที่สูงกว่าให้ความเร็วรอบสูงกว่า แต่ในขณะเดียวกันก็ดึงได้เฉพาะวัตถุที่หนักไม่เกิน W/3 นั่นคือ ราคาที่ต้องจ่ายสำหรับอัตราทดสูงคือแรงบิดที่ลดลง

ที่ความเร็วลมเท่ากัน หากต้องการให้กังหันลมผลิตแรงดันไฟฟ้าได้สูงขึ้น ต้องให้เครื่องกำเนิดไฟฟ้าหมุนเร็วขึ้น ซึ่งทำได้สองวิธี คือเพิ่มอัตราส่วนความเร็วปลายใบ (TSR) ของกังหัน หรือเพิ่มอัตราทดของชุดเฟือง
แต่การเพิ่มอัตราส่วนความเร็วปลายใบของกังหันลมจาก 3 เป็น 6 ได้เพียง 2 เท่าก็ยากที่จะเพิ่มต่อไปได้อีกแล้ว
ในขณะที่การเพิ่มความเร็วรอบด้วยชุดเฟือง โดยปรับอัตราทดจาก 2:1 เป็น 3:1, 4:1, 5:1, 6:1 สามารถเพิ่มความเร็วรอบได้เกิน 2 เท่าอย่างง่ายดาย แม้จะเพิ่มถึง 8–9 เท่าก็ไม่มีปัญหา
อย่างไรก็ตาม การปรับมุมพิตช์ของใบพัดกังหันทำได้ง่ายและสะดวกกว่า หากจะเปลี่ยนอัตราทดของชุดเฟือง ต้องถอดเปลี่ยนเฟืองที่มีจำนวนฟันต่างกัน และต้องปรับระยะห่างระหว่างเฟืองด้วย จึงไม่สะดวกนัก เว้นแต่จะมีกลไกเปลี่ยนเกียร์แบบเดียวกับเกียร์รถยนต์
ข้อสังเกตสำหรับครู: กังหันลมเชิงพาณิชย์จริงใช้กล่องเฟืองหลายเกียร์คล้ายเกียร์รถยนต์ ซึ่งสลับอัตราทดอัตโนมัติตามความเร็วลม เพื่อรักษาให้เครื่องกำเนิดไฟฟ้าหมุนอยู่ในช่วงความเร็วรอบที่เหมาะสมที่สุด นี่คือเหตุผลที่กล่องเฟืองของกังหันลมขนาดใหญ่เป็นหนึ่งในชิ้นส่วนที่แพงที่สุดและเสียบ่อยที่สุดของทั้งเครื่อง
เฟืองขับอยู่ฝั่งใบพัด ส่วนเฟืองตามอยู่ฝั่งเครื่องกำเนิดไฟฟ้า
ใบพัดหมุน 1 รอบ เครื่องกำเนิดไฟฟ้าหมุน 3.00 รอบ แรงบิดเหลือเพียง 33% ใบพัดจึงต้องมีแรงมากพอจึงจะขับได้
อัตราทดเฟือง = จำนวนฟันเฟืองขับ ÷ จำนวนฟันเฟืองตาม เมื่อเครื่องกำเนิดไฟฟ้าหมุนเร็วขึ้น แรงบิดจะลดลงในสัดส่วนเดียวกัน (ไม่คิดการสูญเสียจากแรงเสียดทาน)
หน่วยที่สอดคล้อง: ประถม หน่วยที่ 6, มัธยมต้น หน่วยที่ 10, มัธยมปลาย หน่วยที่ 9
ด่านละหนึ่งข้อ: อ่านโจทย์ เลือกคำตอบ แล้วกดตรวจคำตอบ
กำลังโหลดคลังคำถาม…
หน่วยที่สอดคล้อง: ทุกหน่วยการเรียนรู้ของทั้งสามระดับชั้น